NATO i Crna Gora – Novi okvir saradnje

Povodom 70 godina od osnivanja NATO-a, a u okviru projekta “NATO info centar – borba protiv dezinformacija i propagande” objavljujemo u nastavcima feljton istoričara Bobana Batrićevića na temu “Prostor Crne Gore i NATO (1949 – 2019)”.

Prvi dio teksta dostupan je na >>> Drugio dio teksta dostupan je na >>>  

Predvodnici nove crnogorske politike postali su svjesni da zajednica sa Srbijom i rješavanje srpskih problema udaljavaju Crnu Goru od razvijenoga svijeta. Još prije izglasavanja nezavisnosti, crnogorska skupština je 2005. godine usvojila Deklaraciju o Evropskim integracijama.

Već 3. jula naredne godine u istoj instituciji usvojena je Deklaracija o nezavisnosti u kojoj je navedeno da Crna Gora pored evropskih želi voditi i NATO integracije.

Mirno rješavanje državnopravnoga statusa Crne Gore na demokratskom referendumu bio je presedan u postjugoslovenskoj stvarnosti.

Iako mala, Crna Gora je postala primjer kako se bez konflikta trebaju rješavati krupne stvari pa je veoma brzo priznata od većine zemalja svijeta.

Crna Gora je postala članica Ujedinjenih nacija i OEBS-a kao i drugih važnih međunarodnih organizacija.

Zbog njenog doprinosa regionalnoj stabilnosti novembra 2006. godine sa samita NATO u Rigi stigao je poziv da pristupi NATO programu Partnerstva za mir, pa je 14. decembra te godine predśednik Crne Gore Filip Vujanović potpisao u śedištu NATO u Briselu Okvirni dokument Partnerstva za mir.

Potpisivanjem dokumenta Crna Gora je postala dio programa i preuzela na sebe obaveze koje su podrazumijevale unutrašnje institucionalne transformacije u oblasti bezbjednosti i odbrane.

Nakon prvih parlamentarnih izbora u nezavisnoj Crnoj Gori vladajuća većina istakla je crnogorsku namjeru da uđe u NATO.

Tadašnji premijer Željko Šturanović prezentujući program Vlade za 2007. godinu naveo je da će Crna Gora biti posvećena euroatlanskim integracijama.

Ulaskom u program Partnerstva za mir Crna Gora je zvanično započela svoj put ka članstvu u NATO.

Uslijedile su velike reforme cjelokupnoga sistema, a Crna Gora je prvi put poslije skoro devedeset godina dobila svoje zasebno Ministarstvo odbrane i sopstvenu vojsku.

Nakon izrade Prezentacionog dokumenta Crne Gore u kome su precizirani ciljevi crnogorskog učešća u Partnerstvu za mir i njegovom predajom u NATO, 25. aprila 2007. godine, stvoreni su preduslovi za bližu saradnju države s alijansom.

I vlada Crne Gore i NATO pokazali su visok nivo kooperativnosti u međusobnom približavanju, a narednih godina potpisano je nekoliko važnih zajedničkih sporazuma: Sporazum o prelasku NATO snaga (2007), Sporazum o bezbjednosti informacija s NATO (2008), NATO Partnerstvo za mir Sporazum o statusu oružanih snaga (2009), Memorandum o razumijevanju s NATO (2009) itd.

Svoju misiju pri NATO u Briselu Crna Gora je uspostavila 2007. godine nakon usvajanja Individualnog partnerskog programa, a 2008. godine učestvuje prvi put na NATO samitu koji je te godine održan u Bukureštu.

Uskoro je uslijedilo usvajanje Individualnog partnerskog akcionog plana koji produbljuje saradnju na vojno-tehničkom planu, a te je godine crnogorska skupština donijela i zakon o učešću crnogorskih vojnika u mirovnim misijama pod okriljem NATO.

Zahtjev za prijem u Akcioni plan za članstvo (MAP) koji podrazumijeva program pomoći, savjete i podršku, Crna Gora je uputila 2008, a NATO prihvatio 2009. godine.

Prijemom u MAP, crnogorska država postala je neposredan kandidat za ulazak u Śeveroatlanski savez.

Period od obnove crnogorske nezavisnosti do decembra 2015. godine kad je Crnoj Gori zvanično upućeno pismo za prijem u NATO, protekao je u nastojanju države da se posveti reformi cjelokupnog odbrambenog i bezbjednosnog sistema te pripremi zemlje za pristupanje zapadnom načinu kolektivne bezbjednosti.

Sve to zahtijevalo je reforme ostalih institucija, ali i rad na podizanju nivoa informisanosti crnogorskih građana o perspektivama članstva u NATO.

Ispostaviće se da je to bio jedan od najtežih zadataka budući da je śećanje na bombardovanje iz 1999. godine konstantno osvježavano veoma negativnom propagandom o NATO savezu naslijeđenom iz vremena Slobodana Miloševića.

Debata o ulasku u Śeveroatlanski savez dobijala je na dinamici kako se Crna Gora približavala članstvu i postala ogledalo svih nesuglasica i animoziteta u crnogorskome društvu.

U toj debati sudarali su se tradicionalistički i moderni narativi crnogorskih politika.

Nasljednici i promoteri vizije Crne Gore kao srpske zemlje predvođeni istom garniturom političara koja je 2006. rukovodila opcijom koja je bila protiv crnogorske nezavisnosti, pojačani podrškom Srpske pravoslavne crkve i čitavom plejadom nezavisnih i zavisnih analitičara, vrlih i nevrlih kolumnista i aktivista kojima su na raspolaganju bili gotovo svi mediji u Srbiji i njihove ekspoziture u Crnoj Gori predstavljali su crnogorski ulazak u NATO kao anticivilizacijski i neprijateljski čin.

Dijalog o NATO poprimio je najrazličitije forme polemisanja i nadišao sopstvenu svrhu raznim manipulacija, ali se čini da je anti NATO propaganda uglavnom bila uokvirena u tri dominantna nivoa.

Prvi, koji je prije svega bio usmjeren ka stanovnicima Crne Gore građanske i proevropske orijentacije, a koji se bazirao na opštim humanističkim idealima pacifizma prihvatljivim za sve narode u Crnoj Gori, karakterisale su teze o tome da jednoj evropskoj zemlji i njenoj vojsci ne treba ulazak u vojni savez koji ratuje i otvara ratišta u svijetu na svakom meridijanu.

U sklopu njega propagirano je kako društvo s bogatom antifašističkom tradicijom i zemlja kojom je tokom dugog niza decenija vladala lijeva politička orijentacija ne treba da ide u „mač svjetskog kapitalizma i imperijalizma“.

Za prvi nivo karakteristično je i umetanje tema o životnoj sredini i izgradnji NATO baza u Crnoj Gori koje će uništiti njene prirodne ljepote te posebno potenciran strah od širenja terorizma i rata na njenoj teritoriji koji bi mogao uzeti maha ukoliko zemlja uđe u NATO.

Drugi i mnogo razuđeniji nivo bio je uokviren nametanjem tema i teza o tome da je ulazak u NATO direktno uperen protiv Rusije, Srbije, pravoslavlja, tradicije, srpske i slovenske kulture.

Političke partije, pojedinci, mediji i organizacije operacionalizovali su kroz ova dva nivoa diskurs koji je uglavnom uključivao prošlost, dok je pronatovska kampanja bila okrenuta budućnosti.

Linija demarkacije povučena je i između svih važnijih crnogorskih političkih aktera.

Vladajuće stranke govorile su o evroatlanskoj perspektivi u smislu ekonomskog uzdizanja Crne Gore, odbrane njene nezavisnosti i frazeološki isticale da je ulazak u NATO korak bliže Evropskoj Uniji.

Za razliku od velikog napretka Crne Gore u međunarondim odnosima, vlast se nije mogla pohvaliti unutrašnjom situacijom. Korupcionaške afere, problemi s partitokratijom te slabost nekih institucija u borbi s organizovanim kriminalom često su znali izbijati adute pronatovskoj retorici vladajućih partija.

Upravo je taj nivo davao posebnu fuziju antinatovskoj propagandi i činio srž njene antinatvoske prakse uoči ulaska Crne Gore u NATO.

Lideri antinatovske opozicije počeće u drugoj polovini 2015. godine, uoči samog poziva Crnoj Gori da pristupi savezu, s organizovanjem anti NATO okupljanja koja nijesu imala velikog zamaha.

Potom su, da bi mobilisali što više građana svoju retoriku usmjerili na socijalne probleme, korupciju i probleme zakašnjele demokratizacije.

Organizatori protesta su u znak radikalizacije sa svojim pristalicama ispred Skupštine Crne Gore postavili šatore i blokirali glavnu podgoričku prometnicu.

Iako su danonoćni protesti najavljeni kao građanski i socijalni, na bini ispred Skupštine smjenjivala se cijela anti NATO glasnogovornička mašinerija i gotovo svi govori imali su antizapadni karakter.

Predvodnik SPC u Crnoj Gori Amfilohije Radović posebno je svojim nastupom i porukama nalikovao najagresivnijim sovjetskim komsomolcima iz vremena Hladnoga rata.

Zbog rekacije crnogorske policije da nakon nekoliko sedmica ukloni šatore, dominantno antizapadni protesti prerašće u jedan od najmasovnijih građanskih protesta.

Nataloženi društveni problemi pokazali su se u strategijskom pogledu kao savršeno sredstvo za „meku“ satisfakciju anti NATO politike.

Kriza je ipak prebrođena, a Crna Gora je dobila poziv za članstvo, pa se tokom 2016. i 2017. godine pristupilo ratifikaciji crnogorskog prijema u savez u parlamentima zemalja članica.

(kraj teksta)

Literatura:

  • Banović, Branko, The Montenegrin Warrior Tradition: questions and controversies over NATO membership, Palgrave Macmillan, London, 2016.
  • Despotović, Ilija, „Crna Gora i NATO“, Matica, ljeto 2012. str. 17-70.
  • Dimitrijević, Bojan, Jugoslavija i NATO: (1951-1957), Tricontinetnal, Beograd, 2003.
  • Jakovina, Tvrtko, Američki komunistički saveznik: Hrvati, Titova Jugoslavija i Sjedinjene Američke države 1945-1955, Profil, Srednja Europa, Zagreb, 2003.
  • Laković, Ivan, Zapadna vojna pomoć Jugoslaviji 1951-1958, Istorijski institut Crne Gore, Podgorica, 2006.
  • Martinović, Srđa, „Crnogorska vojna elita u JNA 1943-1992“, Matica, br. 70, ljeto 2017. str. 543-658.
  • Tahirović, Mehmedin, Crna Gora na putu u NATO, priručnik, Uprava za kadrove, Podgorica, 2010.